आवर्जून वाचावे असे पुस्तक 'द डायरी आॕफ ए यंग गर्ल '

वाचनाची मला खूप आवड आहे.  पण गेल्या वर्ष दोन वर्षात माझे पुस्तक वाचन जरा कमी झालंय. त्यासाठी मला खूप अपराधी वाटत होतं, चुकल्या चुकल्यासारखं होत होतं. मग मनाशी संकल्प केला, या वर्षी जास्तीत जास्त पुस्तकं वाचायची. अगदी नुकतंच एक सुंदर आणि वेगळं पुस्तक Kindle ( माझ्या वाचनाच्या आवडीमुळे नवर्याने दिलेली वाढदिवसाची भेट ) वर वाचलं, #‘ द डायरी आॕफ ए यंग गर्ल ‘. अॕन फ्रँक हिने मुळ डच भाषेत लिहीलेल्या या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद डाॕ. अनघा केसकर यांनी केला आहे.

एका १३ वर्षाच्या मुलीला वाढदिवसानिमीत्त अनेक भेटी मिळतात. पण त्यात तिचे लक्ष वेधून घेते  तीसुंदर वेष्टनात गुंडाळलेली एकडायरी. या डायरीला आपली जीवश्च कंठश्च सखी समजून मग ती तिचे विचार, भावना, मते प्रामाणिकपणे व्यक्त करते, तिला ‘रोजनिशी’  बनवून त्यात लिहीत जाते. ही  रोजनिशी म्हणजेच हे पुस्तक. अनन्यसाधारण महत्व प्राप्त झालेलं हे लेखन ऐतिहासिक दृष्ट्या एक मैलाचा दगड ठरलं. अनेक भाषांमधे याचे अनुवाद झालेले आहेत

 १९४२  ते १९४४ या कालखंडात हे पुस्तक लिहीलं गेलंय. ॲनचे कुटुंब ज्यु. हिटलरच्या ज्युंविषयी असलेल्या तिरस्कारामुळे, छळछावणीत जायला लागू नये या भितीने त्यांना सर्वांपासून लपून एका इमारतीच्या मागच्या भागात रहावे लागले. हा भाग  म्हणजे एका आॕफीसमधील पुस्तकाच्या कपाटामागे असलेली लहान, अंधारी, कोंदट जागा. या जागेत ८ जण कोणालाही सुगावा लागू नये याची काळजी घेत, आवाज व फारशी हालचाल न करता दोन ते अडीच वर्ष  राहीले. या काळात अवघ्या तेरा वर्षाच्या ॲनचा , तिच्या सोबत राहणाऱ्या लोकांचा किती भावनिक, शारीरिक व मानसिक कोंडमारा झाला असेल याची कल्पना हे पुस्तक वाचताना येते आणि अक्षरशः अंगावर काटा येतो.
१२ जून , १९४२ या दिवसापासून ही डायरी लिहायला सुरवात होते.  सुरवातीला शाळा, शाळेतले तिचे सोबती, शिक्षक यांच्या स्वभावाबद्दल ती लिहीते. यात कोण तिच्यावर प्रेम करतं, तिला कुठला मुलगा आवडतो या गोष्टी तिने डायरीला ‘ Kitty ‘ अशा नावाने संबोधून मोकळेपणाने लिहील्या आहेत. यात ज्युंना मिळणार्या वेगळ्या वागणुकीबद्दल स्पष्ट उल्लेख आहे. अगदी उदाहरणच द्यायचं तर तिने  लिहील्याप्रमाणे ज्युंना कपड्यांवर पिवळ्या रंगाचे star लावावे लागत,त्यांच्या सायकल्स जमा करुन टाकल्या गेल्या, ट्रामने प्रवास करण्यास बंदी घालण्यात आली, स्वतःच्या मालकीच्या मोटारी वापरायला बंदी, दुपारी३ ते ५ या वेळातच खरेदी करणे, ज्यु लोकांच्याच पार्लर/ न्हाव्यांकडे जायची परवानगी, रात्री ८ ते सकाळी ६ रस्यांवर जायची बंदी, कोणत्याही करमणुकीच्या कार्यक्रमांना जाण्यास बंदी यासारखी अनेक बंधने त्यांच्यावर लादली गेली.पोलीस पकडतील या भितीने त्यांना घर सोडून जावे लागले . जाताना हातात बॕग दिसू नये म्हणूनएकावर एक असे कपड्यांचे अनेक जोड घालून अज्ञातवासात जावे लागले.ॲन व तिच्या बहीणीसाठी शाळेचे मुक्त जीवन सोडून असं स्वतःला डांबून ठेवणं किती असह्य झालं असेल हे वाचताना डोळ्यात पाणी येतं.

त्यांची राहण्याची जागा एका आॕफीसच्या मागे असल्याने वर्दळ सुरु व्हायच्या आधीच आन्हिकं उरकून घ्यायला लागायची. त्यानंतर कुठलाही आवाज न करता वावरायचं, खोकण्याची सुध्दा बंदी, कोंदट जागा, ८ जण रहात असल्याने होणारी दाटीवाटी, उजेड बाहेर जाउ नये म्हणून झाकलेल्या खिडक्या , या वातावरणामुळे होणारे वाद, आजार, होणारे बाँबहल्ले, रोज ऐकायला येणाऱ्या निराशाजनक बातम्या, अफवा आणि किती काळ असं रहावं लागेल याची अनिश्चितता हे सगळं वाचताना जीव कासावीस होतो. त्यांच्यासोबत पीटर नावाचा ॲनएवढाच मुलगा रहात असल्याने तिला त्याच्याविषयी तारुण्यसुलभ ओढ वाटू लागली. हे नक्की प्रेम आहे ? हे सगळे प्रश्न ती निरागसतेने,सहजपणे  लिहीते. पौगंडावस्थेत आसल्याने तिचे आईवडीलांशी सतत वाद होतात, त्यांचे माझ्यावर प्रेमच नाही असंही तिला वाटत राहतं, नंतर मात्र आपण असा विचार कसा केला याबद्दल प्रांजळपणे माफीही मागते.

यात शेवटची नोंद १ आॕगस्ट १९४४ या दिवशी आहे. यानंतर जर्मन पोलीसांना त्यांच्या राहण्याच्या ठिकाणाचा पत्ता लागला. या सर्वांना पकडून नेण्यात आले. त्यांची रवानगी छळछावणीत करण्यात आली. तिथली भयानक अस्वच्छ परीस्थिती व टायफससारख्या तापाची साथ यामुळे ( मार्च १९४५)ॲन व तिच्या कुटुंबियांचा मृत्यू झाला. तिचे वडील जीवंत  राहीले. त्यांना ॲनची डायरी सापडली व त्यांनी पुस्तकरूपात याचे प्रकाशन केले.तिच्या या पुस्तकामुळे ज्युंविषयीचे ऐतिहासिक सत्य जगभरातील लोकांपर्यंत पोचले. आजपर्यंत अनेक भाषांमधे याची भाषांतरे झाली आहेत. अनेक देशात शाळेतील पुस्तकांमधेही ॲनविषयी धडा आहे.

हे पुस्तक लिहीताना हे प्रकाशित होईल, कोणी वाचेल याची तिला पुसटशी सुध्दा कल्पना नव्हती त्यामुळे ते खूप सहज लिहीले आहे. त्यातली प्रामाणिकता, प्रांजळपणा, निरागसता लक्षा,त येते.हिटलरच्या काळातील ज्युंविषयी प्रत्यक्ष आनुभव घेतलेल्या व्यक्तीने लिहीलेलं हे लेखन त्यावेळचे भयाण वास्तव समोर उभे करते., तिच्या नजरेतून तिला दिसलेलं हे जग खरोखरच अनुभवण्यासारखे आहे.

पहिलावहीला अनुभव

                                  *महाविद्यालयातील पहिले दिवस*

मला माझ्या महाविद्यालयातील पहिला दिवस स्पष्ट आठवतोय. स.प.महाविद्यलयाचे भव्य पोर्च, दगडी इमारत आणि आमचा ११ वी चा वर्ग विसरणे शक्यच नाही. पण आज मात्र मी लिहीणार आहे चाळीशीनंतर आम्ही दोघी मैत्रीणींनी ( मी व माझी मैत्रीण  मंजुषा) M.A.मानसशास्त्र  करत असताना आलेल्या अनेक पहिल्या वहिल्या अनुभवांबद्दल. हे सगळे अनुभव आमच्या वयामुळे रोमांचकारी, अद्भुत आणि अविस्मरणीय ठरले. ती दोन वर्ष आमच्या आयुष्यातील ' मैलाचा दगड ' आहेत यात काहीच शंका नाही.

एका सामाजिक संस्थेत काम करत असताना 'मानसशास्त्र ' या विषयात आम्हा दोघींना खूप रुची निर्माण झाली आणि आम्ही M.A. करण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. यासाठी पुढे कायकाय करावे लागणार आहे याची थोडीशी सुध्दा कल्पना आम्हाला त्या वेळी नव्हती😔. प्रथम यशवंतराव चव्हाण विद्यापिठातून बहिंंःस्थ B.A . ची पदवी मिळवली पण M.A मानसशास्त्रसाठी मात्र नियमित महाविद्यालयात जावे लागणार होते. मग उत्साहाने माॕडर्न महाविद्यालयात प्रवेश अर्ज भरला आणि चक्क दोघींनाही प्रवेश मिळाला , वयाचा विचार न करता आणि मग सुरु झाला आमचा धाडसी प्रवास.

महाविद्यालयात जायचे म्हणून भरपूर खरेदी झाली, कपडे, वह्या, पेन, बॕग. खूप उत्साह अंगात भरला होता. अखेर पहिला दिवस उजाडला. छान तयार होउन प्रवेशद्वारातून आम्ही आत शिरलो आणि जाणवलं इथे विद्यार्थी म्हणून आपण दोघीच इतक्या मोठ्या आहोत, वयाने आणि शरीरानेही😄. वर्गात शिरायची लाज वाटायला लागली पण एकमेकींचे हात घटृ धरुन 👭धडधडत्या हृदयाने वर्गात शिरलो. बाकांवर सगळी तरुण मुले/मुली हसत खिदळत, गप्पा मारत बसली होती. आम्ही आत शिरल्या शिरल्या Good morning madam असं सर्वांनी मिळून अभिवादन केलं. कसनुशा चेहर्याने आम्ही शिक्षिका नाही तर विद्यार्थी आहोत असं सांगितल्यावर आता त्यांचे चेहरे पाहण्यासारखे झाले होते. या चेहर्यांची पुढे आम्हाला सवय होउन गेली. आता पुढचं दिव्य पार पाडायचं होतं बाकावर बसण्याचं. गेल्या अनेक वर्षांचं खाणंपिणं आमच्या चांगलंच 'अंगी ' लागलं होतं. हे शरीर या बाकात कसं बसवायचं 😜तेही या मुलांसमोर हा यक्षप्रश्न आमच्यासमोर होता. आम्ही निमुटपणे शेवटच्या बाकाकडे निघालो. पाय जड झाले होते😊,सगळेजण आमच्याकडे पाहताहेत हे जाणवत होतं, कशाला शिकण्याचं ठरवलं यासाठी स्वतःला लाखो दुषणं देउन झाली पण आता सुखाचा जीव दुःखात टाकलाय ना मग भोगा आपल्या कर्मची फळं असं मनाशी बोलून त्यातल्या त्यात मोठा बाक पाहीला व त्यासमोर आलो. परमेश्वराचा कधी नव्हे ते मनापासून धावा केला आणि मी आत शिरले. काय आश्चर्य कशीबशी का होईना मी आत शिरु शकले😉 आणि पुढची फजिती वाचली😄.

आम्हाला सगळेजण शिक्षिका समजायचे याचा कधीकधी फायदाही व्हायचा. आम्ही Activa ने महाविद्यालयात जायचो . सर्व विद्यार्थ्यांना पार्कींगसाठी रस्त्यावर उन्हात  गाड्या लावायला लागायच्या पण वाॕचमन आम्हाला शिक्षीका समजायचा त्यामुळे शिक्षकांसाठी असलेल्या आच्छादित पार्कींगमधे आम्हाला गाडी लावता यायची.
विनोदाचा भाग सोडला तर या दोन वर्षात मानसशास्त्राबरोबरच  या मुलांची मानसिकता, त्यांचे प्रश्न , त्यांची विचार करायची पध्दत, दृष्टीकोन  जवळून पहायला मिळाले. याशिवाय इतक्या वर्षांनंतर शिकताना पहिली #PPT, पहिली          # viva, पहिलं project सादरीकरण, हात मोडेपर्यंत लेखन, मोठमोठ्या पुस्तकांचं वाचन, Roll Plays असे अनेक ' पहिले ' अनुभव या काळात घेतले ज्याने आमचे आयुष्य समृध्द होउन गेले. या दोन वर्षांनी आम्हाला आमची ओळख मिळवून दिली, पुढचा मार्ग आखायला मदत केली, अविस्मरणीय असा आनंद दिला. हा पहिलावहिला आनंद आमच्यासाठी कायमच खास राहील यात काही शंकाच नाही.